Wpływ ograniczeń administracyjno-prawnych na rozwój polskich gmin uzdrowiskowych – Biuletyn Finanse Publiczne

Poważnym problemem, z jakim borykają się polskie gminy uzdrowiskowe, jest brak środków finansowych, co spowodowane jest malejącym udziałem nakładów na lecznictwo uzdrowiskowe w budżecie państwa i niekorzystnymi rozwiązaniami prawnymi.

Obecnie uzdrowiska nadal funkcjonują na podstawie rozwiązań określonych w przepisach ustawy z 1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, która zupełnie nie przystaje do rynkowych warunków zarządzania i gospodarowania gminami uzdrowiskowymi. Istotnym niedostatkiem ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym jest nieaktualność większości jej przepisów oraz brak spójnego zespołu norm prawnych i instrumentów ekonomicznych, które pozwalałyby wspólnotom samorządowym w miejscowościach uzdrowiskowych realizować zarówno potrzeby lokalnej społeczności, jak i różnorodne potrzeby kuracjuszy, zaspokajane często kosztem lokalnej społeczności. Obowiązujące rozwiązania prawne stwarzają przeświadczenie, iż organizowanie i gospodarowanie gminami uzdrowiskowymi stanowi problem dla całokształtu gospodarki gminy, bowiem istniejące ograniczenia w zakresie rozbudowy infrastruktury uzdrowiskowej oraz koszty utrzymania istniejącej, w powiązaniu z "kosztami" obsługi kuracjuszy nie są w odpowiedni sposób rekompensowane.

Do zasadniczych barier rozwoju polskich gmin uzdrowiskowych, na które w swoim raporcie zwróciła uwagę Najwyższa Izba Kontroli [1], zaliczamy:

1. Niezmieniony po 1989 roku stan prawny określający zasady i warunki rozwoju oraz organizację lecznictwa uzdrowiskowego. Jest on sprzeczny lub co najmniej nie uwzględnia dokonanych w tym czasie zmian w sferze ustrojowo-gospodarczej. Zakres, formy i organizacja lecznictwa uzdrowiskowego regulowane są przepisami liczącej ponad 40 lat ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym.

2. Nieprzystawalność systemu administrowania i nadzoru nad uzdrowiskami, określonego w powyższej ustawie do pozycji ustrojowej gminy (w tym również gminy uzdrowiskowej), określonej ustawą z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym. W konsekwencji organy administracji samorządowej nie są zobowiązane do honorowania określonej ustawą o uzdrowiskach pozycji naczelnych lekarzy uzdrowisk, odpowiedzialnych za jakość świadczeń leczniczych i zachowanie warunków naturalnych na terenie uzdrowisk. Często podejmowane są działania i decyzje wywierające wpływ na naturalne warunki środowiskowe uzdrowisk bez ich uzgodnienia z Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznej lub naczelnym lekarzem uzdrowiska. W rezultacie lekarze ci nie mogą działać skutecznie oraz realizować swoich podstawowych obowiązków ustawowych. Nie bez wpływu na tę sytuację jest nadal niejasna relacja naczelnych lekarzy uzdrowisk i struktury samorządu oraz nieuregulowany należycie system ich zatrudniania i wynagradzania [2].

Ustawa o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym uchwalona została w warunkach monopolu państwowych jednostek organizacyjnych i siłą rzeczy nie zawiera rozwiązań prawnych dotyczących prowadzenia w warunkach wolnego rynku działalności gospodarczej w zakresie m.in. przemysłowej eksploatacji złóż leczniczych zasobów uzdrowiskowych i obrotu handlowego tymi zasobami. Nie zawiera ona także regulacji zapewniających właściwe relacje pomiędzy zakładami lecznictwa uzdrowiskowego eksploatującymi te zasoby a lokalnymi organami samorządowymi.

W świetle art. 6 ust. 2 tej ustawy Minister Zdrowia i Opieki Społecznej określił zadania, jakie wynikają z faktu powierzenia temu organowi zwierzchniego nadzoru nad lecznictwem uzdrowiskowym. Zadania te obejmują w szczególności:

• wytyczanie kierunku działalności i rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego,
• czuwanie nad poziomem świadczeń zapobiegawczych i leczniczych udzielanych przez zakłady lecznictwa uzdrowiskowego,
• czuwanie nad ochroną warunków naturalnych oraz nad właściwym kształtowaniem czynników środowiskowych,
• zgłaszanie wniosków dotyczących zabezpieczenia na potrzeby zdrowotne warunków naturalnych na obszarach nie będących uzdrowiskami,
• wytyczanie kierunku działalności naczelnych lekarzy uzdrowisk oraz sprawowanie nadzoru nad tą działalnością,
• ustalanie szczegółowych zasad wykorzystania warunków naturalnych w poszczególnych uzdrowiskach dla leczenia określonych chorób.

3. Widoczne są zaniedbania w realizacji ustawowo określonego zwierzchniego nadzoru Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej nad lecznictwem uzdrowiskowym i uzdrowiskami. Pomimo radykalnie zmienionych od 1990 roku warunków, w jakich realizowane były świadczenia lecznictwa uzdrowiskowego, Minister Zdrowia i Opieki Społecznej nie wprowadził dotychczas przepisów ustalających wzorcowy statut uzdrowiska, tak aby dostosować go do nowych warunków gospodarowania. Nie podjął także odpowiednio wczesnych i skutecznych działań zapobiegających utracie mocy obowiązującej statutów większości uzdrowisk [3].

Ustawa z 1966 r. o uzdrowiskach nie zapewnia spójności systemu zakładów lecznictwa uzdrowiskowego z lecznictwem ogólnym, działającym na podstawie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Również ta ustawa nie zawierała żadnej wzmianki o zakładach lecznictwa uzdrowiskowego, co było jedną z przyczyn rozbieżności interpretacyjnych w zakresie odnoszącym się do wzajemnych relacji obydwu ustaw.

Dopiero zmiana ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, która weszła w życie 5 grudnia 1997 roku [4], w definicji zakładu opieki zdrowotnej sformułowanej w nowym brzmieniu art. 2 ust. 1 uwzględniła między innymi sanatorium i prewentorium, czyniąc bezpośrednie odniesienie do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego.

Wszystkie rodzaje zakładów lecznictwa uzdrowiskowego spełniają kryteria zakładu opieki zdrowotnej, określone w art. 1 ust. 1 ustawy o ZOZ. Również świadczenia zdrowotne, jakich udzielają te zakłady, mieszczą się w katalogu świadczeń ustalonym w przepisach tej ustawy. A zatem, w zakresie nieuregulowanym przepisami ustawy o uzdrowiskach, do wymienionych wyżej zakładów mają zastosowanie wymagania wynikające z postanowień ustawy o zakładach opieki zdrowotnej oraz wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych. Dotyczy to między innymi wymagań umożliwiających udzielanie świadczeń zdrowotnych, w tym wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej [5].

Zakłady lecznictwa uzdrowiskowego podlegają wpisaniu do rejestru zakładów opieki zdrowotnej na mocy decyzji właściwego wojewody, po stwierdzeniu, iż spełniają one wymagania określone w art. 9-11 ustawy o ZOZ.

4. Zadania poszczególnych rodzajów zakładów lecznictwa uzdrowiskowego zostały ustalone w zarządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 21 sierpnia 1967 r. w sprawie typowych rodzajów zakładów i urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego, przy czym szczegółowe zadania każdego zakładu podlegają określeniu w jego regulaminie. Zgodnie z tym zarządzeniem, prowadzenie, uruchomienie i rozbudowa zakładu lecznictwa uzdrowiskowego wymagają zezwolenia na prowadzenie zakładu, które wydaje naczelny lekarz uzdrowiska. Zezwolenie jest wydawane po stwierdzeniu, że przeznaczony na ten cel obiekt odpowiada wymaganiom technicznym przewidzianym dla danego rodzaju zakładu oraz po zatwierdzeniu regulaminu zakładu i wpisaniu go do rejestru zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, prowadzonego w danym uzdrowisku. W § 7 ust. 5 tego zarządzenia przewidziano wydanie wytycznych Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej co do wymagań technicznych, jakim mają odpowiadać zakłady lecznictwa uzdrowiskowego. Wytyczne te, mimo upływu 40 lat nie zostały wydane.

Jednocześnie zarządzenie zawiera charakterystykę urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego, które generalnie dzielą się na:

• przeznaczone do udostępnienia określonych świadczeń leczniczo-zapobiegawczych, opartych na wykorzystaniu naturalnych, a w szczególności miejscowych zasobów leczniczych oraz właściwości klimatu lub morza,
• służące do przemysłowej eksploatacji naturalnych zasobów leczniczych.

Uruchomienie urządzenia lecznictwa uzdrowiskowego następuje po stwierdzeniu przez naczelnego lekarza uzdrowiska, że obiekt odpowiada wymaganiom przewidzianym dla danego rodzaju urządzenia, zatwierdzeniu jego regulaminu (zasad korzystania) i po wpisaniu go do rejestru urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego. Rejestr ten jest prowadzony przez naczelnego lekarza uzdrowiska w formie załącznika do statutu uzdrowiska i obejmuje zakłady i urządzenia lecznictwa uzdrowiskowego.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o uzdrowiskach, w celu zapewnienia warunków niezbędnych do prowadzenia i rozwijania lecznictwa uzdrowiskowego dla każdego uzdrowiska powinien być ustanowiony statut, określający między innymi granice uzdrowiska, obszar ochrony uzdrowiskowej oraz czynności, które ze względu na ich oddziaływanie na warunki naturalne i czynniki środowiskowe mogą być podejmowane na tym obszarze wyłącznie w trybie określonym w ustawie [6].

5. W konsekwencji błędnej interpretacji przepisów ustawy o zakładach opieki zdrowotnej wszystkie państwowe przedsiębiorstwa uzdrowiskowe, a także sanatoria niepaństwowe, realizujące na zlecenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej świadczenia lecznictwa uzdrowiskowego, uchyliły się od obowiązku rejestracji prowadzonych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego jako zakładów opieki zdrowotnej. Dotyczyło to nawet tych zakładów, które w praktyce świadczyły usługi w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Oznaczało to, że zakłady te nie zostały poddane sprawdzeniu przez wojewodów, czy spełniają wymagania uprawniające je do świadczenia usług zdrowotnych.

6. Jednocześnie ustawa o terenowych organach rządowej administracji ogólnej [7] w art. 54 zobowiązała wojewodów do ustalenia i ogłoszenia, do 31 grudnia 1990 roku, wykazu aktów prawa miejscowego, wydanych przez wojewódzkie rady narodowe i terenowe organy administracji państwowej o właściwości ogólnej stopnia wojewódzkiego przed dniem wejścia w życie ustawy, które zachowywały moc obowiązującą. Na podstawie ust. 2 tego artykułu akty niezamieszczone w tym wykazie utraciły moc z dniem ogłoszenia tego wykazu.

A zatem, warunkiem zachowania mocy obowiązującej przez statuty uzdrowisk (uchwalone przez wojewódzkie rady narodowe) było ujęcie tych uchwał w wykazach pozostających w mocy aktów prawa miejscowego.

7. Jedynym legalnym dysponentem skierowań na finansowane z budżetu państwa stacjonarne leczenie uzdrowiskowe osób dorosłych są wojewódzkie komisje lecznictwa uzdrowiskowego. Kontrola funkcjonowania tych organów przez NIK wykazała istotne uchybienia i zaniedbania zarówno o charakterze organizacyjnym, jak i merytorycznym. Co trzecia badana komisja działała bez ustalonego wewnętrznego regulaminu, określającego kryteria przyznawania skierowań. W co czwartej zaś decyzje dotyczące kwalifikacji wniosków były podejmowane jednoosobowo. Tak samo często stwierdzano (dane pochodzące z raportu NIK) akceptację wniosków na leczenie uzdrowiskowe o wątpliwej zasadności lub wystawianych przez osoby lub instytucje nieuprawnione.

8. Bazującemu na naturalnych czynnikach przyrodoleczniczych i klimatycznych lecznictwu uzdrowiskowemu nie zostały zapewnione warunki dla efektywnego i skutecznego wypełnienia należnej im roli w systemie opieki zdrowotnej. Powodem tego był zarówno brak koniecznej nowelizacji podstawowych regulacji ustawowych, które formułują zasadnicze ramy prawne funkcjonowania tego lecznictwa, jak i niedostateczna staranność Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w wykonaniu ustawowych upoważnień do dostosowania stanu prawnego, w jakim funkcjonowały zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, do mających miejsce od 1990 roku radykalnych zmian otoczenia gospodarczego, społecznego i politycznego. Istotnym powodem omawianej deformacji było także tolerowanie działań niezgodnych z obowiązującym prawem, w szczególności w zakresie dystrybucji skierowań na leczenie uzdrowiskowe oraz nierejestrowania zakładów lecznictwa uzdrowiskowego w trybie przewidzianym w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej. Stan ten w połączeniu z jednoczesną utratą mocy obowiązującej statutów większości uzdrowisk stworzył sytuacje groźne dla zachowania warunków naturalnych tych uzdrowisk oraz optymalnego wykorzystania ich właściwości leczniczych. Wobec braku nowelizacji obowiązujących dotychczas uregulowań ustawowych nadal stosowana jest zasada finansowania całości kosztów uzdrowiskowego leczenia (z wyjątkiem ustawowo określonej odpłatności [8]) osób uprawnionych do bezpłatnych świadczeń medycznych z budżetu MZiOS. Ograniczenia budżetowe przełożyły się na stopniowe zmniejszanie zarówno liczby skierowań refinansowanych przez MZiOS, jak i liczby zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, którym zlecano odpłatne świadczenie usług tego typu.

9. Utrzymana została również struktura organizacyjna państwowego lecznictwa uzdrowiskowego w formie państwowych przedsiębiorstw uzdrowiskowych. Przedsiębiorstwa te charakteryzują się niską efektywnością ekonomiczną, a będąc ustawowo uznanymi za przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, są uprawnione do korzystania, w niezbędnym zakresie, z pomocy finansowej organu założycielskiego. Jedynie około połowy przedsiębiorstw uzdrowiskowych uzyskuje liczące się przychody z działalności gospodarczej, innej niż wykonywanie opłacanych z budżetu świadczeń lecznictwa uzdrowiskowego. Pozostała część nawet do 90% przychodów pokrywa budżetową refundacją kosztów zrealizowanych osobodni lecznictwa uzdrowiskowego.

Wprowadzenie od początku 1999 roku reformy służby zdrowia, w wyniku której funkcje płatnika za lecznictwo uzdrowiskowe świadczone na rzecz ubezpieczonych, przejęły kasy chorych, spowodowało wiele negatywnych konsekwencji dla gmin uzdrowiskowych i lecznictwa uzdrowiskowego, a mianowicie:

• ograniczenie, w stosunku do 1998 roku, liczby zamówionych usług oraz cen jednostkowych, co było najistotniejszą przyczyną spadku poziomu ich sprzedaży w 1999 roku,
• wzrost poziomu należności oraz spadek płynności finansowej, spowodowane późniejszym, a czasem też nieterminowym regulowaniem zobowiązań przez kasy chorych.

Do 1998 roku Minister Zdrowia przeznaczał na finansowanie lecznictwa uzdrowiskowego 4,5% ogółu wydatków na ochronę zdrowia [9]. W 1999 roku, pierwszym roku wdrażania reformy ubezpieczeń zdrowotnych, kasy chorych przeznaczyły na ten cel od 0,81% do 2,34% (średnio 1,45%) będących w ich dyspozycji środków finansowych na ochronę zdrowia. W 2001 roku kasy chorych zredukowały finansowanie tego lecznictwa do poziomu od 0,48% do 2,09% (średnio 1,24%).

Trudna sytuacja ekonomiczno-finansowa spółek uzdrowiskowych była również wynikiem konieczności finansowania inwestycji, których realizację rozpoczął Minister Zdrowia, oraz dodatkowych wadliwych rozwiązań prawnych, które spowodowały, że:

• w 1999 roku stawka podatku od nieruchomości wzrosła o ok. 300%,
• od 1 stycznia 2002 roku spółki uiszczały opłaty za korzystanie ze środowiska,
• podwyższone zostały opłaty z tytułu eksploatacji zasobów leczniczych.

W 1999 roku pogorszyła się sytuacja ekonomiczna całego sektora spółek uzdrowiskowych. Obniżyła się wielkość nakładów przeznaczanych na lecznictwo uzdrowiskowe, co wpłynęło na zmniejszenie stawek za dzień pobytu kuracjusza i liczbę kontraktowanych dni, a w konsekwencji negatywnie wpłynęło na lokalną gospodarkę uzdrowiskową. Sprzedaż w cenach bieżących spadła z 407 mln zł w 1998 roku do 399 mln zł, tj. o 1,85% (czyli o 8,5% w cenach realnych). Spółki uzdrowiskowe zamknęły 1999 rok stratą w wysokości 2 935 tys. zł, podczas gdy w 1998 roku zysk netto wyniósł 1 085 tys. zł.

Aby wzmocnić warunki konkurencyjności funkcjonowania sektora lecznictwa uzdrowiskowego w Polsce, postuluje się w zakresie prawno-administracyjnym m.in.:

• Zintensyfikowanie prac nad uchwaleniem nowej ustawy określającej prawne aspekty funkcjonowania uzdrowisk, w połączeniu z uprawnieniami i obowiązkami organów samorządu terytorialnego. W pracach tych należy dokonać analizy porównawczej różnych modeli organizacji lecznictwa uzdrowiskowego, uwzględniających prywatyzację majątku obecnych przedsiębiorstw uzdrowiskowych.
• Do czasu uchwalenia nowej ustawy o lecznictwie uzdrowiskowym, wykorzystując upoważnienie wynikające z art. 3 ust. 5 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, znowelizowanie w miarę potrzeby wzoru statutu uzdrowiska oraz określenie, w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji: zadań, uprawnień oraz sposobu zatrudniania i wynagradzania naczelnych lekarzy uzdrowisk.
• Podjęcie prac nad nowelizacją rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 21 września 1992 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej, poprzez uwzględnienie w nim wymagań dla poszczególnych typów zakładów lecznictwa uzdrowiskowego.
• Zapewnienie pełnej zgodności praktyki dysponowania skierowaniami na leczenie uzdrowiskowe z postanowieniami zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 11 października 1991 r. w sprawie kwalifikowania do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego oraz zasad korzystania ze świadczeń tych zakładów.
• Dokonanie rejestracji zakładów lub zespołów zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, zapewnienie sprawdzenia przez właściwe organy państwowe, w szczególności Państwową Inspekcję Sanitarną, Państwową Inspekcję Pracy i Państwową Straż Pożarną, czy spełniają one obowiązujące wymagania pod względem sanitarnym i fachowym.
• Zapewnienie bardziej skutecznego nadzoru nad działalnością wojewódzkich komisji lecznictwa uzdrowiskowego, w szczególności z punktu widzenia przestrzegania przez nie merytorycznej zasadności i formalnej poprawności wniosków kwalifikowanych na leczenie uzdrowiskowe, a także rzetelnego rejestrowania i dokumentowania podejmowanych decyzji.
• Rozważenie celowości wystąpienia do rad miejskich lub gminnych z wnioskami o powołanie stałych komisji uzdrowiskowych, zapewniających wykonanie zadań gminy wynikających z ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym lub o formalne przypisanie tych zadań jednej z istniejących stałych komisji rady. W realizacji tych zadań trzeba zapewnić udział naczelnego lekarza uzdrowiska.
• W gminach, w których statuty uzdrowisk utraciły moc obowiązującą, podjęcie w wymaganym trybie, w porozumieniu z naczelnym lekarzem uzdrowiska, prac nad opracowaniem projektu statutu, dokonanie jego uzgodnień i przedłożenie do uchwalenia radzie gminy.

---

1. Zob. szerzej: Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania lecznictwa sanatoryjno-klimatycznego, nr ewid. 12/1998/P/1997/126/DZK, Warszawa, luty 1998 r.
2. W myśl ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, ochronę walorów leczniczych miejscowości uznanych za uzdrowiska mają gwarantować statuty uzdrowisk, ustalające obszary ochrony uzdrowiskowej i uzależniające podjęcie na terenie tych obszarów określonych czynności od zgody naczelnego lekarza uzdrowiska, a w szczególnych wypadkach Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej. Z ustaleń kontroli wynika jednak, że z 37 miejscowości uznanych za uzdrowiska, statuty 32 utraciły moc obowiązującą w końcu 1990 r. Było to konsekwencją zaniedbania wojewodów, polegającego na nieuwzględnieniu w wykazach obowiązujących aktów prawa miejscowego odpowiednich uchwał wojewódzkich rad narodowych, zatwierdzających statuty poszczególnych uzdrowisk, jak tego wymagała, dla zachowania mocy obowiązującej tych aktów, ustawa z 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania lecznictwa sanatoryjno-klimatycznego, nr ewid. 12/1998/P/1997/126/DZK, Warszawa, luty 1998 r.).
3. Minister Zdrowia i Opieki Społecznej nie wykonał ustawowego obowiązku nałożonego na niego z dniem 1 lipca 1989 r. do określenia składu, organizacji i trybu postępowania Naczelnej Rady Uzdrowisk i Wczasów Pracowniczych oraz odpowiednich rad wojewódzkich. Organy te w rzeczywistości w ogóle nie zostały powołane. Utworzona została natomiast Centralna Komisja Lecznictwa Uzdrowiskowego, jednak tej decyzji nie można uznać za wykonanie obowiązku powołania wspomnianej Naczelnej Rady Uzdrowisk. Rola Komisji sprowadzała się w praktyce do przygotowywania wojewódzkich rozdzielników skierowań na leczenie uzdrowiskowe w poszczególnych uzdrowiskach.
4. Ustawa z 20 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU nr 104, poz. 661), dalej: ustawa o ZOZ.
5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 21 września 1992 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej (DzU nr 74, poz. 366, z 1933 r. nr 16, poz. 77 i z 1994 r. nr 26, poz. 95).
6. Patrz art. 12 ustawy o uzdrowiskach.
7. Ustawa z 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (DzU nr 21, poz. 123, z 1991 r. nr 75, poz. 328, z 1995 r. nr 74, poz. 368 i z 1996 r. nr 106, poz. 498).
8. Począwszy od 1991 r. została wprowadzona częściowa odpłatność za pobyt w sanatorium osób pełnoletnich, korzystających z sanatoriów uzdrowiskowych na podstawie skierowania wydanego uprawnionym do bezpłatnych świadczeń leczniczych, w wysokości nieprzekraczającej kosztów wyżywienia i zakwaterowania.
9. Informacja przedstawiona przez wiceprezesa Unii Uzdrowisk Polskich na posiedzeniu sejmowej Komisji Skarbu Państwa 26 czerwca 2002 r.